नेपालको पुँजी बजार पछिल्लो समय प्रविधिमैत्री बन्दै गएको छ । लाखौँ युवाहरू सेयर बजारमा भविष्य खोज्दै होमिएका छन् । तर, बजारको यो चमकधमकभित्र एउटा यस्तो ऐंजेरु पलाएको छ, जसले बिस्तारै आम लगानीकर्ताको विश्वासलाई खोक्रो बनाउँदैछ । त्यो ऐंजेरु हो- ‘इन्साइडर ट्रेडिङ’ अर्थात् भित्री कारोबार ।
के हो इन्साइडर ट्रेडिङ ?
साधारण भाषामा भन्नुपर्दा, कम्पनीको मूल्यमा प्रभाव पार्न सक्ने कुनै पनि महत्वपूर्ण सूचना सार्वजनिक हुनुभन्दा अगावै त्यसको पहुँच भएका व्यक्तिहरूले गर्ने सेयर कारोबार नै इन्साइडर ट्रेडिङ हो । जब कम्पनीका सञ्चालक, उच्च व्यवस्थापक, लेखा परीक्षक वा नियमनकारी निकायका अधिकारीहरूले आफूलाई प्राप्त गोप्य सूचनाका आधारमा नाफा कमाउने उद्देश्यले सेयर खरिद-बिक्री गर्छन्, तब बजारको निष्पक्षता समाप्त हुन्छ ।
यो केवल अनैतिक कार्य मात्र होइन, यो एक गम्भीर वित्तीय अपराध हो । यसले सूचनामा पहुँच नभएका साना र सोझा लगानीकर्ताहरूलाई ठग्ने काम गर्छ ।
कसरी गरिन्छ बजारमा ‘सेटिङ’ ?
इन्साइडर ट्रेडिङका शैलीहरू समयसँगै बदलिँदै गएका छन् । कम्पनीले लाभांश घोषणा गर्ने, हकप्रद सेयर जारी गर्ने वा अर्को कम्पनीसँग मर्जरमा जाने जस्ता निर्णयहरू सार्वजनिक हुनुभन्दा केही दिन अघिदेखि नै बजारमा अस्वाभाविक चलखेल सुरु हुन्छ ।
मुख्यतया, यस्ता व्यक्तिहरूले आफ्नै नामबाट कारोबार नगरी आफ्ना नातागोता, चालक, वा नजिकका सहयोगीहरूको डिम्याट खाता प्रयोग गर्ने गर्छन् । सूचनाको गोपनीयता भङ्ग गरेर निश्चित समूहलाई मात्र फाइदा पुऱ्याउने यस्तो ‘सेटिङ’ले बजारलाई कृत्रिम रूपमा चलायमान बनाउँछ ।
नेपालको सन्दर्भ: केही चर्चित काण्डहरू
नेपालको सेयर बजारको इतिहासमा केही यस्ता घटनाहरू छन्, जसले नियामक निकायको भूमिकामाथि नै प्रश्न उठाएका छन् । तलको तालिकाले नेपालका केही प्रमुख इन्साइडर ट्रेडिङका घटनाहरूलाई प्रष्ट पार्छ:
कम्पनी / घटना मुख्य पात्र र विवरण
रिडी पावर कम्पनी नियम विपरीत सेयर कारोबार गरेको ।
सर्बोत्तम सिमेन्ट आईपीओ ल्याउनुअघि नै सेटिङमा सस्तोमा सेयर किनेको,
नेपाल हाइड्रो डेभलपर परिवारको नाममा सेयर बेचेको ।
कम्पनीहरूको वित्तीय विवरण त्रैमासिक रिपोर्ट सार्वजनिक हुनुअघि नै मूल्य बढ्ने वा घट्ने प्रवृत्ति ।
कानुनी व्यवस्था र कार्यान्वयनको अवस्था
नेपालमा ‘धितोपत्र सम्बन्धी ऐन, २०६३’ ले भित्री कारोबारलाई कडा रूपमा निषेध गरेको छ । ऐनको दफा ९१ ले यसलाई अपराध मानेको छ भने दफा १०१ ले बिगो बमोजिम जरिवाना र एक वर्षसम्म कैदको व्यवस्था गरेको छ ।
तर, विडम्बना के छ भने, कानुन कागजमा कडा भए पनि कार्यान्वयनको पाटो निकै फितलो देखिन्छ । शक्तिशाली व्यक्तिहरू संलग्न हुने यस्ता घटनामा अनुसन्धान सुस्त हुनु र साना माछा मात्र जालमा पर्नुले आम लगानीकर्तामा निराशा पैदा गरेको छ ।
लगानीकर्ताको सुरक्षा अब कसरी ?
सेयर बजारलाई पारदर्शी बनाउन नियमनकारी निकाय ‘नेपाल धितोपत्र बोर्ड’ (SEBON) र ‘नेपाल स्टक एक्सचेन्ज’ (NEPSE) थप चनाखो हुन जरुरी छ । प्रविधिको प्रयोग गरी शंकास्पद कारोबारलाई तत्कालै रोक्ने प्रणाली (Surveillance System) लाई प्रभावकारी बनाउनु पर्छ ।
लगानीकर्ताहरूले पनि हल्लाको पछि लाग्नुभन्दा कम्पनीको वास्तविक वित्तीय अवस्था हेरेर मात्र लगानी गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ । कुनै कम्पनीको सेयर मूल्य विना कारण अस्वाभाविक रूपमा बढिरहेको छ भने त्यहाँ ‘इन्साइडर ट्रेडिङ’ भइरहेको हुन सक्छ भन्ने कुरामा सचेत हुनुपर्छ ।
निष्कर्ष
इन्साइडर ट्रेडिङ सेयर बजारको क्यान्सर हो । यसले बजारको जग नै हल्लाइदिन्छ । यदि नेपालको पुँजी बजारलाई स्वस्थ र विश्वसनीय बनाउने हो भने यस्ता वित्तीय अपराधीहरूलाई राजनीतिक संरक्षण दिनु हुँदैन । स्वच्छ बजारमा मात्र सबैको हित सम्भव छ ।