डेरिभेटिभ बजार: कसरी कारोबार गर्ने र नेपालमा सही सञ्चालन

दधिराम खनाल

                        Masters in Finance

कुनै पनि प्राथमिक वित्तीय उपकरण माथि निर्भर रहेर सोही प्राथमिक वित्तीय उपकरणको मुल्यमा निहित रहने गरी बनाइने अर्को वित्तीय उपकरणलाई डेरिभेटिभ भनिन्छ । डेरिभेटिभ भनेको त्यस्तो वित्तीय साधन हो जसको मूल्य स्वतन्त्र रूपमा निर्धारण हुँदैन, बरु कुनै आधारभूत (underlying) सम्पत्ति-जस्तै सेयर, बन्ड, मुद्रा, वस्तु (जस्तै सुन, तेल) वा ब्याजदर-को मूल्यमा आधारित हुन्छ। सरल रूपमा भन्नुपर्दा, डेरिभेटिभको मूल्य सधैं उक्त आधारभूत सम्पत्तिको मूल्यको उतार-चढावसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ । त्यसैले यसलाई “derived” अर्थात् अरूबाट व्युत्पन्न भएको उपकरण भनिन्छ।

डेरिभेटिभ सामान्यतया दुई वा बढी पक्षहरूबीच गरिने एउटा औपचारिक करार (contract) हो, जसमा भविष्यको कुनै निश्चित मिति वा अवधिमा पूर्वनिर्धारित मूल्यमा उक्त आधारभूत सम्पत्ति खरिद वा बिक्री गर्ने सहमति हुन्छ । उदाहरणका लागि, किसान र व्यापारीबीच भविष्यमा गहुँको मूल्य निर्धारण गरी गरिने सम्झौता पनि डेरिभेटिभको सरल रूप मानिन्छ । यसले मूल्य जोखिम (price risk) बाट जोगिन सहयोग गर्छ, जसलाई हेजिङ (hedging) भनिन्छ ।

यस प्रकारका उपकरणहरूको एउटा महत्वपूर्ण विशेषता भनेको यसमा आफ्नै आन्तरिक (intrinsic) मूल्य नहुनु हो। यसको मूल्य पूर्ण रूपमा आधारभूत सम्पत्तिको मूल्य, समयावधि, बजारको अस्थिरता (volatility), ब्याजदर र माग–आपूर्तिमा निर्भर हुन्छ । त्यसैले डेरिभेटिभलाई उच्च जोखिमयुक्त तर उच्च प्रतिफल सम्भावना भएको वित्तीय साधनको रूपमा पनि हेरिन्छ । मुख्य डेरिभेटिभ प्रकारहरूमा फ्युचर्स (futures), अप्सन्स (options), फर्वार्ड (forwards) र स्वाप्स (swaps) पर्दछन् ।

अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भमा हेर्दा, डेरिभेटिभ बजार विश्वकै सबैभन्दा ठूलो वित्तीय बजारमध्ये एक मानिन्छ । Bank for International Settlements (BIS) का अनुसार विश्वव्यापी ओभर-द-काउन्टर (OTC) डेरिभेटिभ बजारको नाममात्र (notional) मूल्य सन् २०२३-२०२४ सम्ममा करिब ६०० ट्रिलियन अमेरिकी डलरभन्दा बढी पुगेको छ, जुन विश्वको कुल GDP भन्दा धेरै गुणा ठूलो हो । यसले डेरिभेटिभको विश्व अर्थतन्त्रमा कति ठूलो प्रभाव छ भन्ने देखाउँछ ।

त्यसैगरी, Chicago Mercantile Exchange (CME) जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय एक्सचेञ्जहरूमा दैनिक अर्बौं डलर बराबरका फ्युचर्स र अप्सन कारोबार हुने गर्दछ । विकसित देशहरूमा मात्र नभई विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमा पनि डेरिभेटिभको प्रयोग तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ, विशेष गरी जोखिम व्यवस्थापन, लगानी विविधीकरण, र मूल्य स्थिरताका लागि ।

यद्यपि, डेरिभेटिभको प्रयोगसँग केही चुनौतीहरू पनि जोडिएका छन् । 2008 को विश्व आर्थिक संकटमा जटिल डेरिभेटिभ उत्पादनहरूको गलत प्रयोगले वित्तीय प्रणालीमा ठूलो असर पारेको थियो । त्यसपछि विभिन्न देशहरूले नियमन कडा बनाएका छन् र पारदर्शिता बढाउने प्रयास गरेका छन् ।

समग्रमा, डेरिभेटिभ आधुनिक वित्तीय प्रणालीको महत्वपूर्ण अंग हो, जसले जोखिम व्यवस्थापन, मूल्य खोज (price discovery), र बजारको तरलता (liquidity) बढाउन सहयोग गर्छ । तर यसको प्रभावकारी प्रयोगका लागि पर्याप्त ज्ञान, नियमन, र जोखिम व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ, नत्र यसले वित्तीय अस्थिरता पनि निम्त्याउन सक्छ ।

२. वित्तीय औजारको डेरिभेटिभ सम्बन्धी अवधारणा 

वित्तीय औजारको डेरिभेटिभ भन्नाले त्यस्ता आधुनिक वित्तीय साधनहरूलाई जनाइन्छ जसको मूल्य कुनै आधारभूत सम्पत्ति (underlying asset) जस्तै शेयर, बण्ड, डिबेन्चर, परिसूचक (index), ब्याजदर वा अन्य वित्तीय सूचकमा आधारित हुन्छ । विकसित देशका शेयर बजारहरूले लामो समयदेखि यस्ता डेरिभेटिभ करारहरू प्रयोग गर्दै आएका छन्, जसले बजारमा जोखिम व्यवस्थापन, मूल्य स्थिरीकरण र लगानी अवसर विस्तार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् ।

नेपालको सन्दर्भमा, Nepal Stock Exchange (NEPSE) मा हाल विभिन्न कम्पनीहरूको शेयर, बण्ड तथा अन्य वित्तीय औजारहरूको कारोबार भइरहे पनि डेरिभेटिभ बजार अझै प्रारम्भिक अवस्थामै रहेको छ । यदि कुनै सूचीकृत कम्पनीको शेयरलाई भविष्यको निश्चित समयावधिमा पूर्वनिर्धारित मूल्यमा खरिद-बिक्री गर्ने उद्देश्यले मार्जिन रकम राखेर अहिले नै गरिने सम्झौतालाई “स्टक डेरिभेटिभ” भनिन्छ । यसले लगानीकर्तालाई भविष्यको मूल्य जोखिमबाट जोगिन सहयोग पुर्‍याउँछ ।

त्यसैगरी, शेयर बजारमा विकसित गरिएका परिसूचकहरू (indices) जस्तै बजारको समग्र अवस्थालाई प्रतिनिधित्व गर्ने सूचकहरूमा आधारित डेरिभेटिभलाई “इण्डेक्स डेरिभेटिभ” भनिन्छ । उदाहरणका लागि, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा Chicago Mercantile Exchange (CME) र National Stock Exchange of India (NSE) मा सूचकमा आधारित फ्युचर्स र अप्सन्सको व्यापक कारोबार हुने गर्दछ। यस्ता इण्डेक्स डेरिभेटिभहरूले बजारको समग्र जोखिमलाई व्यवस्थापन गर्न सजिलो बनाउँछन् ।

अन्तर्राष्ट्रिय तथ्यांकअनुसार, Bank for International Settlements (BIS) ले देखाएअनुसार विश्वभर डेरिभेटिभ बजारको आकार ६०० ट्रिलियन अमेरिकी डलरभन्दा बढी पुगेको छ, जसले यसको व्यापक प्रयोग र महत्वलाई स्पष्ट पार्छ । विकसित अर्थतन्त्रहरूमा डेरिभेटिभहरू हेजिङ (risk hedging), आर्बिट्रेज (arbitrage) र स्पेकुलेसनका लागि प्रयोग गरिन्छन् ।

नेपालमा पनि डेरिभेटिभ बजार सुरु गर्नका लागि वैज्ञानिक रूपमा विकसित गरिएको परिसूचक आवश्यक हुन्छ । हालको NEPSE सूचकलाई अझ सुधार गरी आधुनिक मापदण्ड अनुसार नयाँ इण्डेक्स विकास गर्नुपर्छ। यसका लागि स्वतन्त्र “इन्डेक्स व्यवस्थापन समिति” गठन गरी परिसूचकको संरचना, समावेश गरिने कम्पनीहरू, तथा समयानुसार आवश्यक परिवर्तन गर्ने जिम्मेवारी दिनु उपयुक्त हुन्छ । यस्तो प्रणालीले परिसूचकलाई पारदर्शी, विश्वसनीय र बजारमैत्री बनाउँछ ।

डेरिभेटिभ करारहरू सामान्यतया मार्जिन प्रणालीमा आधारित हुन्छन्, जहाँ लगानीकर्ताले पूर्ण रकम तिर्नुपर्ने हुँदैन, तर निश्चित प्रतिशत रकम राखेर ठूलो कारोबार गर्न सक्छन् । यसलाई लिभरेज (leverage) भनिन्छ, जसले नाफा बढाउने अवसर दिन्छ भने जोखिम पनि बढाउन सक्छ । विशेषगरी इण्डेक्स डेरिभेटिभको कारोबार नगद राफसाफ (cash settlement) प्रणालीमार्फत सम्पन्न गरिन्छ, जसले भौतिक रूपमा शेयर हस्तान्तरण गर्नुपर्ने आवश्यकता हटाउँछ ।

विश्वभर डेरिभेटिभ बजारको विकासको मुख्य उद्देश्य स्पट (spot) बजारमा रहेको मूल्य उतार-चढावबाट उत्पन्न जोखिमलाई न्यूनीकरण गर्नु हो । नेपालमा पनि Securities Board of Nepal (SEBON) र Nepal Stock Exchange ले मिलेर यस्तो बजारको विकास गर्नु आवश्यक छ । यसले लगानीकर्तालाई नयाँ वित्तीय औजार उपलब्ध गराउनुका साथै जोखिम व्यवस्थापन गर्न थप विकल्प प्रदान गर्दछ ।

यस्ता डेरिभेटिभ साधनहरूले लगानीकर्तालाई हेजिङ (risk protection), आर्बिट्रेज (price difference exploitation) तथा विविधीकरण (diversification) का अवसरहरू प्रदान गर्छन् । साथै, बजारमा तरलता (liquidity) वृद्धि, मूल्य खोज प्रक्रिया (price discovery) सुधार, र समग्र पूँजी बजारको स्थायित्वमा योगदान पुर्‍याउँछन् ।

३. सूचीकृत गरी कारोबारमा ल्याउन सकिने वित्तीय डेरिभेटिभ करारहरु

नेपाली पूँजी बजारमा पहिलो चरणमा निम्न प्रकारका वित्तीय डेरिभेटिभ करारहरु सूचीकृत गरी कारोबारमा ल्याउन सकिनेछ ।

(क) स्टकमा आधारित डेरिभेटिभ करार 

स्टकमा आधारित डेरिभेटिभ करार भनेको कुनै एक कम्पनीको शेयरलाई आधार मानेर बनाइने वित्तीय सम्झौता हो, जसको मूल्य उक्त कम्पनीको शेयर मूल्यमा निर्भर हुन्छ । यस्ता करारहरू प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्नका लागि Nepal Stock Exchange ले स्पष्ट मापदण्ड निर्धारण गर्नुपर्ने हुन्छ, र ती मापदण्ड पूरा गर्ने कम्पनीहरूलाई मात्र डेरिभेटिभ कारोबारमा समावेश गर्नुपर्छ ।

विशेषगरी उच्च तरलता भएका, धेरै लगानीकर्ता सहभागिता रहेका, र दैनिक कारोबार रकम, संख्या तथा शेयर कारोबार औसतभन्दा माथि रहेका कम्पनीहरूलाई प्राथमिकता दिनु उपयुक्त हुन्छ । यसरी छनोट गरिएका कम्पनीहरूको शेयरमा आधारित डेरिभेटिभ करारले बजारलाई स्थिर, पारदर्शी र जोखिम व्यवस्थापनका लागि प्रभावकारी बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ ।

(ख) स्टक इन्डेक्समा आधारित डेरिभेटिभ करार 

स्टक इन्डेक्समा आधारित डेरिभेटिभ करार भन्नाले कुनै एकल कम्पनी होइन, समग्र बजार वा निश्चित समूहका कम्पनीहरूको प्रदर्शन झल्काउने सूचक (index) मा आधारित वित्तीय सम्झौता बुझिन्छ । यस्तो करार सञ्चालन गर्नका लागि सर्वप्रथम उपयुक्त इन्डेक्सको पहिचान आवश्यक हुन्छ, जुन प्रायः फ्रि-फ्लोटेड शेयरहरूको बजार पूँजीकरण (market capitalization) मा आधारित हुन्छ ।

नेपालको सन्दर्भमा, Nepal Stock Exchange ले “NEPSE 50” वा “Bank 10” जस्ता सूचकहरू विकास गरी ती सूचकहरूमा आधारित डेरिभेटिभ करार सञ्चालन गर्न सक्छ । यस प्रकारका इन्डेक्स डेरिभेटिभहरूले बजारको समग्र जोखिम व्यवस्थापन, लगानी विविधीकरण, र मूल्य उतार–चढाव नियन्त्रणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछन् ।

डेरिभेटिभ कारोबार प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्नका लागि एक्सचेन्जले सर्वप्रथम स्पष्ट र व्यवस्थित कारोबार विनियमावली तयार गरी लागू गर्नुपर्छ । Nepal Stock Exchange ले छुट्टै डेरिभेटिभ सम्बन्धी नियम, प्रक्रिया र मापदण्ड तयार गरी त्यसैका आधारमा सबै करारहरूको “Contract Specification” निर्धारण गर्नुपर्ने हुन्छ, जसलाई Securities Board of Nepal बाट स्वीकृति लिएर प्रणालीमा सूचीकृत गरिन्छ ।

सूचीकृत करारहरूको कारोबार सुरु गर्दा अघिल्लो दिनको बन्द मूल्यमा ब्याज लागत समायोजन गरी प्रारम्भिक (Base) मूल्य निर्धारण गरिन्छ । त्यसपछि निश्चित मूल्य उतार-चढाव सीमा (जस्तै ±५%) भित्र प्रि-ओपनिङ सत्रमा खरिद-बिक्री मिलान गरी कारोबार सुरु हुन्छ। यदि प्रि–ओपनिङमा मूल्य निर्धारण हुन सकेन भने नियमित सत्रमा सिमित उतार–चढाव (जस्तै ±२%) भित्र कारोबार सञ्चालन गरिन्छ । बजारमा तरलता अभाव भएमा बजार निर्माता (Market Maker) नियुक्त गरी खरिद–बिक्री सुनिश्चित गर्न सकिन्छ ।

दैनिक कारोबारपछि खुला रहेका करारहरूको राफसाफका लागि दैनिक सेटलमेन्ट मूल्य निर्धारण गरिन्छ, जुन सामान्यतया अन्तिम कारोबार समयको औसत मूल्यमा आधारित हुन्छ । खरिद-बिक्री भएका करारहरूको सेटलमेन्ट T+2 आधारमा तोकिएको राफसाफ निकायमार्फत सम्पन्न हुन्छ, र दुवै पक्षले आवश्यक मार्जिन राखेको हुनुपर्छ ।

करार परिपक्व हुँदा अन्तिम सेटलमेन्ट आधारभूत सम्पत्तिको स्पट बजार मूल्यमा आधारित हुन्छ। आवश्यक परे अन्तिम केही दिनको औसत भारित मूल्य प्रयोग गरिन्छ । यदि करारमा भौतिक हस्तान्तरण (delivery) अनिवार्य भएमा खरिदकर्ता र बिक्रेताले तोकिएको समयभित्र रकम र शेयर बुझाउनुपर्छ; अन्यथा नगद सेटलमेन्टमार्फत घाटा–नाफा समायोजन गरिन्छ । समयमै दायित्व पूरा नगरेमा पेनाल्टी तथा अक्सन बजारमार्फत राफसाफ गरिन्छ ।

यसरी, सम्पूर्ण डेरिभेटिभ कारोबार प्रक्रिया विनियमावली, करार विवरण, तथा समय-समयमा जारी निर्देशनहरूमा आधारित भई पारदर्शी र व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गरिन्छ, जसले बजारमा जोखिम व्यवस्थापन, तरलता वृद्धि र लगानीकर्ताको विश्वास अभिवृद्धि गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ ।

४. वित्तीय डेरिभेटिभ बजारका फाइदाहरू 

(क) वैकल्पिक लगानी औजार:

डेरिभेटिभ बजार सुरु भएपछि लगानीकर्ताले शेयर मात्र नभई अन्य वित्तीय साधनमा पनि लगानी गर्न सक्छन् ।

यसले बजारमा लगानीका विकल्पहरू बढाएर विविधीकरण (diversification) गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ ।

नयाँ लगानी औजारले लगानीकर्ताको रुचि र सहभागिता बढाउँछ ।

उदाहरण: लगानीकर्ताले सिधै शेयर नकिनी “Index Future” मा लगानी गर्न सक्छ ।

(ख) बजार सहभागिता वृद्धि:

डेरिभेटिभ कारोबारले दैनिक किनबेच गर्ने लगानीकर्ताको संख्या बढाउँछ ।

इन्ट्राडे, सर्ट सेलिङ र मार्जिन ट्रेडिङले सक्रियता बढाउँछ।

यसले कारोबार संख्या, रकम र बजारको आकार विस्तार गर्छ ।

उदाहरण: लगानीकर्ताले एकै दिनमा किनबेच गरेर सानो मूल्य अन्तरबाट नाफा लिन सक्छ ।

(ग) जोखिम व्यवस्थापन (Hedging):

डेरिभेटिभले बजारको उतार–चढावबाट हुने जोखिम घटाउन मद्दत गर्छ ।

लगानीकर्ताले आफ्नो घाटा नियन्त्रण गर्न विकल्प पाउँछन् ।

यसले भविष्यको अनिश्चितता कम गरेर सुरक्षा प्रदान गर्छ ।

उदाहरण: शेयरको मूल्य घट्ने डर भएमा future बेचेर जोखिम कम गर्न सकिन्छ ।

(घ) दक्षता अभिवृद्धि:

बजारमा नयाँ प्रणाली आएपछि सबै सहभागीको क्षमता बढ्छ ।

ब्रोकर, एक्सचेन्ज र लगानीकर्ताले नयाँ सीप सिक्छन् ।

यसले बजारलाई अझ व्यवस्थित र प्रतिस्पर्धी बनाउँछ ।

उदाहरण: ब्रोकरहरूले advanced trading system प्रयोग गर्न थाल्छन् ।

(ङ) प्रभावकारी मूल्य निर्धारण:

उच्च तरलता र बढी कारोबारले सही मूल्य निर्धारण हुन्छ ।

मूल्य माग र आपूर्तिको आधारमा तय हुन्छ ।

यसले कृत्रिम मूल्य हेरफेरलाई कम गर्छ ।

उदाहरण: धेरै किनबेच हुँदा वास्तविक बजार मूल्य सजिलै निर्धारण हुन्छ ।

(च) आम्दानी वृद्धि:

डेरिभेटिभले नयाँ रोजगारी र आम्दानीका अवसर सिर्जना गर्छ ।

व्यक्तिहरूले यसलाई पेशा नै बनाउन सक्छन् ।

बजारमा कारोबार बढ्दा सबैको आय वृद्धि हुन्छ ।

उदाहरण: केही व्यक्तिहरू full-time trader बनेर दैनिक आम्दानी गर्छन् ।

५. वित्तीय डेरिभेटिभ बजार सञ्चालनका कठिनाइहरू 

(क) प्रविधिगत समस्या:

डेरिभेटिभ बजार सञ्चालनका लागि उच्चस्तरीय प्रविधि आवश्यक हुन्छ ।

सर्भर, इन्टरनेट र सफ्टवेयरमा समस्या आउन सक्छ ।

प्रविधि कमजोर भएमा कारोबार प्रभावित हुन्छ ।

 उदाहरण: धेरै user हुँदा system slow वा crash हुन सक्छ ।

(ख) मार्जिन ज्ञान अभाव:

डेरिभेटिभ पूर्ण रूपमा मार्जिनमा आधारित हुन्छ ।

लगानीकर्ताले मार्जिन व्यवस्थापन राम्रोसँग बुझ्नुपर्छ ।

ज्ञान अभावले अनावश्यक घाटा निम्त्याउन सक्छ ।

उदाहरण: मार्जिन नपुग्दा position स्वतः बन्द हुन सक्छ ।

(ग) अत्यधिक जोखिम लिने प्रवृत्ति:

लगानीकर्ताले लोभमा परेर धेरै जोखिम लिन सक्छन् ।

क्षमता भन्दा बढी कारोबार गर्दा ठूलो घाटा हुन सक्छ ।

यसले बजारमा अस्थिरता बढाउँछ ।

उदाहरण: सानो पूँजीमा ठूलो trade गर्दा घाटा बढ्न सक्छ ।

(घ) डिफल्ट जोखिम:

खरिदकर्ता वा बिक्रेताले दायित्व पूरा नगर्न सक्छ ।

यसले कारोबार प्रणालीमा समस्या ल्याउन सक्छ ।

एक्सचेन्जले मध्यस्थता गरी समाधान गर्नुपर्छ ।

उदाहरण: बिक्रेताले शेयर दिन नसकेमा अक्सनमार्फत समाधान गर्नुपर्छ।

(ङ) सेटलमेन्ट समस्या:

दैनिक र अन्तिम सेटलमेन्टमा मूल्य हेरफेर हुन सक्छ ।

गलत मूल्यले बजारमा असन्तुलन ल्याउन सक्छ ।

यसलाई नियन्त्रण गर्न उचित प्रणाली आवश्यक हुन्छ ।

 उदाहरण: अन्तिम समयमा मूल्य बढाएर settlement प्रभावित गर्न सकिन्छ ।

६. निष्कर्ष… !

अन्त्यमा, उपर्युक्त विषयहरूको समग्र विश्लेषणबाट के स्पष्ट हुन्छ भने नेपाली पूँजी बजारलाई अझ आधुनिक, प्रतिस्पर्धी र व्यवस्थित बनाउन वित्तीय डेरिभेटिभ बजारको विकास अपरिहार्य देखिन्छ । यसका लागि Securities Board of Nepal तथा Nepal Stock Exchange ले आवश्यक कानूनी संरचना, नीतिगत व्यवस्था तथा प्राविधिक पूर्वाधारको विकास गरी इण्डेक्स र स्टकमा आधारित डेरिभेटिभ करारहरूलाई यथाशीघ्र सञ्चालनमा ल्याउन पहल गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

विश्वव्यापी रूपमा जोखिम व्यवस्थापनको प्रभावकारी साधनका रूपमा स्थापित भइसकेको डेरिभेटिभ बजारले नेपाली लगानीकर्तालाई पनि शेयर कारोबारमा निहित जोखिम न्यूनीकरण गर्न महत्वपूर्ण सहयोग पुर्‍याउनेछ । साथै, यसले स्पेकुलेसन, आर्बिट्रेज र हेजिङ जस्ता विविध अवसरहरू उपलब्ध गराउँदै लगानीकर्ताको सहभागिता वृद्धि, बजारको तरलता विस्तार र समग्र पूँजी बजारको स्थायित्वमा सकारात्मक योगदान पुर्‍याउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ ।