दधिराम खनाल
CEO of Karkat Cloud House
वर्तमान विश्वमा प्रविधिको तीव्र विकासले शिक्षा प्रणालीमा आमूल परिवर्तन ल्याइरहेको छ । विशेषगरी, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ले शैक्षिक संस्थाको ढाँचा मात्र परिवर्तन गरेको छैन, यसले सिकाइको प्रकृति, शिक्षण विधि र व्यवस्थापन प्रणालीमा समेत क्रान्तिकारी मोड ल्याएको छ । अब शिक्षा केवल पाठ्यपुस्तकमा सीमित छैन, यो व्यक्तिगत अनुभव, डिजिटल सहभागिता र विश्लेषणमा आधारित हुन थालेको छ ।
विश्वभरका थुप्रै शिक्षण संस्थाहरूले AI को प्रयोगमार्फत शिक्षा प्रणालीलाई आधुनिक र प्रभावकारी बनाइरहेका छन् । उदाहरणका लागि, अमेरिका स्थित Minerva University पूर्ण रूपमा अनलाइन AI-सहायक शिक्षण प्रणालीबाट सञ्चालनमा रहेको उच्च शिक्षाको एक सफल मोडेल हो । यहाँ प्रयोग हुने ‘Forum’ प्लेटफर्मले कक्षाको सञ्चालन, विद्यार्थीको संलग्नता, मूल्यांकन प्रक्रिया लगायत सम्पूर्ण शिक्षण चक्रलाई ट्र्याक गर्छ । यसको प्रतिफलस्वरूप, विद्यार्थीको शिक्षामा संलग्नता दर, सिकाइको स्तर, र स्नातकपछि अवसरको दर उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको छ । यस्तो प्रणालीमा विद्यार्थीहरू केवल ज्ञान ग्रहणकर्ताका रूपमा नभई सक्रिय सहभागीका रूपमा विकसित हुन्छन् ।
यस्तै, भारतका प्रतिष्ठित प्राविधिक संस्थाहरू जस्तै IIT Madras ले AI को प्रयोग गरी शिक्षणलाई अझ व्यवस्थित, अनुकूलन योग्य र विश्लेषण-केन्द्रित बनाइरहेका छन् । शिक्षण सामग्रीमा सुधार, विद्यार्थीको सिकाइ डेटा विश्लेषण, अनि आत्म मूल्यांकन गर्न सक्ने प्लेटफर्मको निर्माणले शिक्षक र विद्यार्थीबीचको अन्तरक्रियालाई नयाँ उचाइ दिएको छ । NASSCOM को सन् २०२४ को प्रतिवेदन अनुसार, यस्ता प्रविधिमैत्री शिक्षण संस्थामा विद्यार्थीको औसत प्रगतिमा १२ प्रतिशतको सुधार देखिएको छ, जुन पारम्परिक शिक्षणको तुलनामा ठूलो फड्को हो ।
नेपालको सन्दर्भमा, यस्ता प्रणालीहरू अझै प्रारम्भिक चरणमै छन् । यद्यपि, राजधानी केन्द्रित केही निजी कलेजहरूले शैक्षिक कार्य सञ्चालनमा AI टुलहरूको प्रयोग सुरु गरेका छन् । जस्तै, The British College, King’s College आदि संस्थाहरूले अनलाइन मूल्यांकन, plagiarism परीक्षण, र स्मार्ट क्लासरूम प्रयोगमार्फत प्रविधिमा आधारित शिक्षणको अभ्यास गरिरहेका छन् । यस्ता प्रयोगहरूले विद्यार्थीमा आत्म-शिक्षाको प्रवृत्ति विकास गर्नुका साथै, शिक्षकलाई शिक्षणको गुणस्तर सुधार गर्न थप ऊर्जा दिएको देखिन्छ ।
AI को यस्ता प्रयोगले शिक्षा प्रणालीमा निम्न उल्लेखनीय सकारात्मक प्रभावहरू पार्न थालेका छन्:
1. व्यक्तिकृत सिकाइ (Personalized Learning): AI ले विद्यार्थीको सिकाइ क्षमताअनुसार सामग्री तयार गर्न सक्दछ जसले सबैको लागि उपयुक्त सिकाइ वातावरण निर्माण गर्छ ।
2. प्रशासनिक स्वचालन (Administrative Automation): शिक्षण संस्थाको समय खर्च हुने प्रशासनिक कार्यहरूलाई छिटो र त्रुटिरहित बनाउन AI को भूमिका प्रभावकारी देखिएको छ ।
3. समय र स्रोतको अधिकतम उपयोग: शिक्षकले सिकाइ केन्द्रित काममा ध्यान दिन सक्ने वातावरण तयार हुन्छ ।
तर, यस्ता प्रविधिको प्रयोग गर्दा चुनौतीहरू पनि छन्। जस्तै, डेटा सुरक्षाको अभाव, प्राविधिक ज्ञानको कमी, र समावेशीताको प्रश्न । यदि विद्यार्थीको निजी जानकारी असुरक्षित रहन्छ वा AI प्रणालीले पूर्वाग्रही निर्णय गर्छ भने, त्यसले नकारात्मक सामाजिक र नैतिक असर निम्त्याउन सक्छ । अझ चुनौतीपूर्ण कुरा के छ भने, ग्रामीण तथा आर्थिकरूपमा पछाडि रहेका क्षेत्रका विद्यालयमा यस्ता प्रविधि तत्कालीन रूपमा कार्यान्वयन गर्नु सजिलो छैन ।
त्यसैले, भविष्यमा AI मा आधारित शिक्षालाई पूर्ण रुपमा प्रभावकारी बनाउने हो भने, आवश्यक पूर्वाधारको विकास, शिक्षक र कर्मचारीलाई आवश्यक तालिम, तथा नीति निर्माण तहमा स्पष्ट दिशानिर्देश अनिवार्य छ । साथै, AI को नैतिक प्रयोग सुनिश्चित गर्न आवश्यक कानुनी र सामाजिक संरचनाहरू तयार पार्नुपर्छ ।
निष्कर्षमा, शिक्षा प्रणालीको भावी स्वरूप अब AI बिना सम्भव देखिँदैन । जुन देश वा संस्थाले प्रविधिको सही उपयोग गर्न सक्दछ, त्यसले मात्रै शिक्षाको स्तरलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डसम्म उकास्न सक्छ । नेपालले पनि अब ढिला नगरी यी प्रविधिहरूलाई अपनाउने र सन्दर्भअनुसार प्रयोग गर्ने हो भने, शिक्षामा गुणात्मक सुधार ल्याउन सकिन्छ । शिक्षामा AI को प्रयोग केवल प्रविधिको प्रयोग मात्र होइन, यो शिक्षाको दर्शनमा परिवर्तन ल्याउने युगान्तकारी यात्रा हो ।